حوادث غير مترقبه هر حادثه اي كه با آسيب و تخريب خود باعث ايجاد نياز مازاد بر ظرفيت پاسخ يك جامعه گردد . تقسيم بندي كاربردي حوادث غير مترقبه سطح اول : حوادث غير مترقبه اي هستند كه منابع و سازمان هاي محلي ( LOCAL) قادر به پاسخ دهي مناسب به آنها و تبعات ناشي از آنها هستند . وضعيت اضطراري حادثه طبيعي يا بشرساخته كه فضاي درماني را به شدت تخريب كرده و فرآيند درمان و مراقبت از بيماران را مختل نموده و يا باعث تغيير يا افزايش قابل توجه و سريع تقاضا براي خدمات بيمارستاني مي شود . ( براي مثال حملات تروريستي , فرو ريختن ساختمان و يا تصادفات هوايي ) . معمولاَ به وضعيت هاي اضطراري با وسعت تخريب زياد و اضطرار بالا , سانحه ( Disaster  ) اطلاق مي شود .  بحران هر پديده يا شرايطي كه در اثر رخدادها و عملكردهاي طبيعي و انساني به طور ناگهاني بوجود مي آيد , مشقت و خسارت را به ساختارها , زيرساخت ها و يا جامعه انساني تحميل مي كند و سبب عدم انطباق بين نيازها و منابع  مي گردد و بر طرف كردن آن نياز به اقدامات فوري و فوق العاده دارد . يكي ديگر از تعاريف بحران عبارت است از : يك دوره بي ثبات , به خصوص همراه با مشكلات يا خطرات شديد .   تاريخچه مديريت بحران در ايران قانون پيشگيري ومبارزه با خطرات سيل مصوب  17/3/1348 تشكيل ستاد ويژه امدادرساني وبازسازي مناطق سيلزده در نخست وزيري در سال 1365 تشكيل اداره كل حوادث غير مترقبه در حوزه معاونت اجرائي رئيس جمهوري در سال 1368 واگذاري مسئوليت هماهنگي در امور امداد ونجات ، اسكان موقت وبازسازي مناطق زلزله استانهاي گيلان و زنجان به استناد اصل 127 قانون اساسي به وزير كشور در خرداد ماه 1369 تصويب ستاد پيشگيري وبازسازي حوادث غير مترقبه استان در هيات وزيران در تاريخ 4/2/1370 تصويب قانون تشكيل كميته ملي كاهش اثرات بلاياي طبيعي در 9/5/1370 در مجلس شوراي اسلامي  تصويب آئين نامه اجرائي قانون تشكيل كميته ملي كاهش اثرات بلاياي طبيعي توسط هيات وزيران در 12/2/1372 واگذاري اختيار اصل 127 قانون اساسي در مدت 72 ساعت از زمان بروز حادثه به استانداران توسط هيات وزيران در تاريخ 16/3/1372 تصويب ماده 44 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادي ،اجتماعي وفرهنگي ج.ا.ا در تهيه طرح جامع امداد ونجات توسط نمايندگان مجلس شوراي اسلامي در تاريخ 17/1/1379 تصويب طرح جامع امداد ونجات كشور توسط هيات وزيران در تاريخ 17/1/1382  تصويب ستاد پيشگيري و مديريت بحران در حوادث طبيعي و سوانح غير مترقبه كشور توسط هيات وزيران در تاريخ 7/4/1383 مديريت بحران فرآيند عملكرد و برنامه ريزي مقامات دولتي و دستگاههاي اجرايي دولتي و عمومي است كه با مشاهده , تجزيه و تحليل بحرانها ، به صورت يكپارچه ، جامع و هماهنگ با استفاده از ابزارهاي موجود تلاش مي كند از بحرانها پيشگيري نمايند . مراحل مديريت بحران 1 – پيشگيري و كاهش اثرات 2 – آمادگي 3 – مقابله 4 – بازسازي بايد تمام سطوح در يك مركز هماهنگ شوند تا ارتباط بين آنها حفظ شود و جريان آزاد اطلاعات و فرمان به درستي گردش نمايد . اين تمركز به عملي كردن برنامه هاي آمادگي كمك مي كند ، مرز مقابله و بازسازي را شفاف مي نمايد و عمليات كاهش اثرات به درستي پياده مي شود . مراحل مديريت بحران 1 – پيشگيري و كاهش اثرات كاهش احتمال وقوع يا اثرات ناشي از بلايا ( شامل پيشگيري هاي سازه اي و غير سازه اي ) آمادگي : برنامه ريزي ، پژوهش ، آموزش ، مديريت جامع منابع ، استاندارد سازي ، مانور مقابله: ارائه خدمات اضطراري بلافاصله پس از وقوع بحران بازسازي و عادي سازي : بازگرداندن جامعه به حالت عادي ( با رعايت آخرين استانداردها اصول پيشگيري ) مديريت ريسك در جامعه : روشهاي مناسب و ابزارهاي جديد براي شناخت خطرات و قبول كاهش و مقابله با آنها باشد . كمك به جوامع انساني براي مهار بحران و كنترل شرايط محيطي ويژگيهاي مديريت بحران 1 – مشاركت داوطلبانه مردم  2 – عملگرايي 3 – توجه به نياز آسيب ديدگان 4 – مديريت مستقل و پرداختن به عمليات امداد رساني جديد و ابتكاري 5 – برنامه ريزي توسعه عمليات مقابله با بحران و آمادگي براي بحران هاي بعدي 6 – توجه دلسوزانه به نيازهاي كاركنان خود 7 – گستردگي نهاد  اجرايي و كاهش نهاد 8 – اجراي عمليات و مديريت غير متمركز 9 – احترام به آداب و سنن اجتماعي ، فرهنگي و محلي مردم منطقه مخاطره هر پديده و شرايطي كه باعث قطع روند طبيعي كار و فعاليت و يا هرگونه آسيب و تخريب در طي مدت زمان مشخص در يك منطقه مشخص شود . برخي مخاطرات شايع :
-          طبيعي -          بشرساخته مخاطرات طبيعي مخاطراتي كه عوامل انساني در ايجاد آنها دخالت مستقيم ندارند و به انواع زير تقسيم مي شوند : - مخاطرات جوي : از جمله طوفان – گردباد – يخبندان – خشكسالي -  مخاطرات توپولوژيك : ازجمله رانش زمين ، بهمن و سيل مخاطرات زمين شناختي : از جمله زلزله ، آتشفشان و تسونامي مخاطرات بيولوژيك : از جمله بيماري هاي عفوني و اپيدمي ها مخاطرات بشر ساخته مخاطراتي كه عوامل انساني ( عمدي يا غير عمدي ) در ايجاد آنها دخالت دارند و به انواع زير تقسيم مي شوند : تصادفات : از جمله تصادفات هواپيما ، قطار ، اتومبيل فروريختن بناها : از جمله ساختمان ها ، پل ها و سدها انفجارها آتش سوزي نشست مواد شيميايي و مواد خطر زا ناآرامي هاي شهري ( تظاهرات ، راهپيمايي ها و زد و خوردها ) عمليات تروريستي و بيوتروريستي پيامد : اثرات نا مطلوبي كه پس از وقوع يك مخاطره ممكن است در جامعه ايجاد شود . مرگ  مصدوميت ( روحي و جسمي ) بيماري ( روحي و جسمي ) مخاطرات ثانويه ( آتش سوزي و ... ) آلودگي جابجايي جمعيت از دست دادن دارايي از دست دادن درآمد اختلال امنيتي آسيب به ساختمانها اختلال در دريافت خدمات مدیریت مخاطرات : فرايندي است كه سطح تحمل يك خطر مشخص را در جامعه شناسايي ميكند و اين اطلاعات را در جهت تصمیم گيري براي اقدامات مربوط به كاهش اثرات مخاطرات و مقابله با آنها به كار مي برد . ويژگيهاي مديريت مخاطرات : توجه به منافع و هزينه ها ( پيشگيري مقدم بر درمان آئين نامه 2800 ) جلوگيري از ايجاد مخاطره ( برنامه ريزي ، سازماندهي ، آموزش ، مانور ) تغيير در خصوصيات اصلي مخاطره ( تبديل تهديد به فرصت ) اولويت دادن عناصر ( ترياژ ) افزايش اطلاعات عمومي مردم در برابر مخاطره كاهش اثرات بخشي از فعاليت هاي مرتبط با مديريت بحران كه با هدف كاهش شدت و تاثير سوانح بر افراد ، اموال و تاسيسات و عملكردهاي حياتي يك مجموعه صورت مي گيرد . عناصر مهم كاهش اثرات بلايا كاهش مخاطره كاهش آسيب پذيري آمادگي بخشي از فعاليت هاي مرتبط با مديريت بحران كه با هدف توانمندسازي ، ايجاد ظرفيت ، شناسايي منابع ، آموزش و ارتقاء توان مقابله و بازسازي افراد و سازمان ها صورت مي گيرد . برنامه ريزي يكي از ابزارهاي مهم آمادگي مي باشد تا جايي كه بعضي منابع آن را معادل آمادگي مي دانند . (            ) كه به معني فرآيند مقابله با آنچه واقعا اتفاق افتاده است . آمادگي مقابله : مجموع قابليت يك سازمان يا جامعه براي واكنش سريع و مناسب در برابر يك مخاطره و پيامدهاي آن اجزاي آمادگي : گردآوري ، نگهداري و تحليل و پردازش اطلاعات برنامه ريزي و تدوين راهكار مقابله و پاسخگوئي ايجاد ساختارهاي مديريتي ( بهبود روشها و طراحي سامانه فرماندهي) آموزش مديريت جامع منايع مانور و تمرين ارزيابي و كنترل باز تواني اقداماتي است كه بعد از بحران انجام مي شود تا خدمات اصلي را براي سر گيري مجدد فعاليتها احياء نمايد و به قربانيان كمك مي كند تا اقدامات خود جوشي را براي تعمير متعلقات مسكوني و تسهيلات يا امكانات جامعه انجام دهند و فعاليتهاي اقتصادي ( از جمله كشاورزي ) را مجددا فعال نمايند. توانمند سازي اجتماع آسيب ديده ( خانواده ها و اجتماع محلي ) براي از سر گيري فعاليتهاي زندگي اين دوره همچنين به عنوان يك دوره گذار بين امداد فوري و بازسازي بلند مدت و فعاليتهاي توسعه در حال انجام محسوب مي شود . بازسازي بازگرداندن شرايط يك منطقه آسيب ديده پس از بحران به شرايط عادي با در نظر گرفتن ويژگي هاي توسعه پايدار و كليه ضوابط ايمني است . به عبارتي احيا كردن و توانمند ساختن مجاري اقتصادي ودر نهايت بهبود شرايط زيستي جامعه مصيبت ديده مي باشد . بازيابي فرآيند ها و اقدامات هماهنگ براي بازسازي زير ساختهاي فيزيكي و احياي وضعيت اجتماعي و اقتصادي جوامع آسيب ديده با در نظر گرفتن ويژگي هاي توسعه پايداراست براي خدمات دهي بهتر به جامعه آسيب ديده بازيابي شامل بازتواني و بازسازي است . سامانه فرماندهي حادثه يك ساختار منعطف و قابل توسعه كه براي مديريت مبتني بر هدف و بهبود عمليات مقابله با سوانح طراحي شده است . اصول كلي طراحي اين سيستم عبارتند از ايجاد زبان مشترك ، ارتباطات موثر ، وحدت فرماندهي ، شرح وظايف مشخص ، حيطه كنترل معين و مديريت منابع كار آمد . مركز عمليات اضطراري مكاني است از پيش تعيين شده جهت هدايت ، كنترل و هماهنگ نمودن عمليات آسيب پذيري : خسارات وارده در اثر وقوع يك حادثه مجموع ويژگيهاي هر جامعه كه باعث مي شود وقوع يك مخاطره داراي پيامد باشد . به عبارت ديگر به ميزان در معرض بودن و حساسيت يك فرد، شي و يا عملكرد به آسيب ناشي از مخاطرات اطلاق مي شود . خطر پذيري : پيش بيني آسيب ميزان آسيب مورد انتظار در يك جامعه در اثر رخداد يك سانحه ريسك به معناي پيش بيني تلفات جاني ، جراحت هاي انساني و خسارات مالي و اختلال در فعاليت هاي اقتصادي در اثر يك پديده مشخص طبيعي است .                                                                     مديريت ريسك : فرايندي است كه عوامل اجتماعي ، اقتصادي و سياسي را در تجزيه و تحليل ريسك مورد توجه قرار مي دهد ، و سپس روند تصمیم گيري را براي به حداقل رساندن خسارت يا اختلال احتمالي تعيين مي نمايد  تصمیم گيري مناسب : تعيين كننده ميزان مقبول خسارات ناشي از حوادث است. مراحل فرايند مديريت ريسك مرحله شناسايي مرحله تحليل واكنش يا پاسخ ارزيابي ريسك : روشي است كه احتنال وقوع خسارت بر روي يك فرد ، گروه و يا جامعه را تعريف مي نمايد . و بر اساس پژوهشهاي علمي انجام مي گيرد و معمولا نتايج آن به شكل كمي بيان مي گردد .                                                                                                    V*R=H                                  ريسك احتمال وقوع خسارتR=                     مخاطره احتمال وقوع يك مخاطره = H           آسيب پذيري درجه خسارت قابل انتظار  =  V اطلاع رساني ريسك : فرايندي دو جانبه شامل اعلام وپيامدها و  نحوه مقابله با آن و توجه به نيازها ، مسايل و مشكلات آنها .                                                                              اطلاع رساني ريسك : شناسايي ريسك اگر مديريت ريسك را بخشي از فرآيند كلي تصمیم گيري بدانيم ، شناسايي ريسك ، مهمترين بخش مديريت ريسك است . انواع ريسك ها از نظر قابل كنترل بودن يا نبودن : ريسك هاي قابل كنترل : ريسك هايي هستند كه تحت كنترل پروژه هستند و دست اندركاران پروژه مي توانند آن را كنترل كنند. بعضي از ريسك ها خارج از كنترل گروه پروژه اند و به هيچ وجه نمي توان بر آن تاثير گذار بود . غالبا اين ريسك ها از منابع خارجي منشا مي گيرند نظير عوامل زيست محيطي ، سياسي ، اقتصادي يا اقليمي آمادگي خطر جامعه  ( آسيب پذيري ) با جمع آوري اطلاعات ارزيابي خطرات و منابع بهبود روش ها و تكنيك ها   ارزيابي خطر پذيري 1 - تعيين مخاطرات احتمالي وقوع هر سانحه و ميزان آسيب پذيري در مكانهاي خاص و طي دوره زماني مشخص 2 - فرآيند برآورد آسيب پذيري در اثر وقوع بلاياي طبيعي ارزيابي آسيب پذيري مي گويند .   برنامه عملياتي : رئوس فعاليت هاي اختصاصي و قابل پيش بيني كه به صورت مكتوب جهت به اجرا در آوردن در يك زمان معين براي پاسخ به يك نياز و رسيدن به يك هدف مشخص طراحي مي شوند . ساختار مديريتي : ايجاد هماهنگي و ارتبا طات درون سازماني از طريق مشخص شدن سلسله مراتب و نحوه ارتباط بخشهاي مختلف اهداف ارزيابي سريع عبارتند از : تاييد فوريت نوع فوريت ، جمعيت و منطقه صدمه ديده و احتمال تحول يا تغيير تدريجي در فوريت شرح نوع اثرات و پيامدهاي فاجعه و گسترش احتمالي آن توصيف نوع ، شدت و احتمال افزايش آوارگي  ارزيابي اثرات بهداشتي و تغذيه اي ناشي از آوارگي روي جمعيت هاي ميزبان و آواره برآورد اثرات فعلي و محتمل حادثه برشرايط منطقه و امكانات و تسهيلات نظير حمل و نقل و سعت خسارات به ساير بخشها ي مرتبط با عمليات پاسخ ارزيابي كفايت ظرفيت اقدامات موجود و ساير احتياجات ضروري اضافي آغاز سيستم مراقبت بر غذا و بهداشت توصيه عملكردهاي اوليه براي اقدام فوري عناصر آمادگي سازماني : امكانات و تجهيزات كارآمد نيروي انساني با تجربه ساختار سازماني مشخص ( ساماندهي فرماندهي و شرح وظايف معين و قانونمند ) فرماندهي و مديريت كارآمد و واحد هماهنگي بين بخشي برنامه ريزي و اجراي عمليات ارزيابي و كنترل گزارش  دهي